Zaburzenia hormonalne u mężczyzn - przyczyny, objawy i metody leczenia

Zaburzenia hormonalne u mężczyzn coraz częściej wpływają na codzienne funkcjonowanie. Najszybciej zauważalne są problemy z funkcjami seksualnymi oraz zmiany skórne, a w tle zwykle kryje się złożona sieć mechanizmów naczyniowych, metabolicznych i neuroendokrynnych. Zrozumienie przyczyn, trafna diagnoza i konsekwentnie prowadzona terapia pozwalają skutecznie odwrócić wiele niekorzystnych zjawisk.

Przeczytaj również: Dlaczego konsultacja po zabiegu usunięcia ósemki jest kluczowa dla zdrowia pacjenta?

Co zaburza gospodarkę hormonalną u mężczyzn

U podstaw problemów leży najczęściej niedobór androgenów (zwłaszcza testosteronu oraz DHEA). Może on wynikać z dwóch mechanizmów: hipogonadyzmu pierwotnego (uszkodzenie jąder) lub hipogonadyzmu wtórnego (zaburzenia w podwzgórzu i przysadce). Ryzyko zaburzeń zwiększają choroby przewlekłe i czynniki stylu życia. Do najważniejszych należą:

Przeczytaj również: Efektywność terapii Tomatisa - co mówią badania naukowe?

• zaburzenia naczyniowe i metaboliczne: cukrzyca, nadciśnienie, otyłość, dyslipidemia, zespół metaboliczny, bezdech senny
• używki: palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu, substancje psychoaktywne
• leki i substancje: glikokortykosteroidy, opioidy, niektóre leki psychiatryczne, finasteryd, anaboliki
• zaburzenia endokrynologiczne: hiperprolaktynemia, choroby tarczycy, guzy przysadki
• czynniki psychiczne: przewlekły stres, depresja, lęk, napięcia w relacjach

Co istotne, mechanizmy często działają jednocześnie. Uszkodzenie naczyń ogranicza dopływ krwi do narządów, a nieprawidłowe sygnały hormonalne zaburzają sterowanie libido, erekcją i nastrojem. W związku z tym problem rzadko bywa jednowymiarowy i wymaga spojrzenia całościowego.

Przeczytaj również: Jak cena usunięcia zespolenia kości piszczelowej wpływa na wybór metody zabiegu?

Jak te mechanizmy przekładają się na objawy

Pierwszym sygnałem bywają spadek libido i zaburzenia erekcji (słabsze, krótkotrwałe lub niestabilne wzwody, rzadsze poranne erekcje). Dolegliwości wynikają zarówno z niedoboru androgenów, jak i z pogorszonego ukrwienia, dlatego często współistnieją i wzajemnie się nasilają.

Do częstych objawów należą również:

• zaburzenia nastroju i energii: przewlekłe zmęczenie, obniżone samopoczucie, problemy z koncentracją
• zmiany składu ciała: wzrost tkanki tłuszczowej, spadek masy i siły mięśniowej
• obniżenie płodności: pogorszenie parametrów nasienia
• ginekomastia i nadwrażliwość sutków

Skóra często odzwierciedla stan gospodarki hormonalnej. Trądzik hormonalny manifestuje się wzmożoną produkcją sebum, błyszczeniem, grudkami i zaskórnikami na twarzy, szyi lub plecach. Bolesne, głębokie wykwity i wyraźny łojotok sugerują nadmierną wrażliwość skóry na androgeny. Z drugiej strony przewlekły niedobór testosteronu może sprzyjać suchości skóry i pogorszeniu jej jakości. W miarę utrzymywania się zaburzeń narasta ryzyko anorgazmii i dalszego pogorszenia jakości życia seksualnego.

Kiedy i jakie badania wykonać

Rozpoznanie zaczyna się od rozmowy ze specjalistą i badania przedmiotowego. W pierwszej kolejności zaleca się konsultację z andrologiem, a w razie potrzeby także z urologiem, endokrynologiem, dermatologiem lub seksuologiem.

Kluczowe są badania laboratoryjne wykonywane rano (zwykle między 8 a 10) i potwierdzane w dwóch oddzielnych dniach:

• testosteron całkowity oraz wyliczony testosteron wolny na podstawie SHBG i albuminy
• LH i FSH do różnicowania przyczyny (pierwotna vs wtórna)
• prolaktyna, TSH i fT4
• profil metaboliczny: glukoza na czczo, HbA1c, lipidogram, próby wątrobowe

W zależności od objawów warto rozważyć badanie nasienia (płodność), screening bezdechu sennego, USG jąder i, przy podejrzeniu patologii przysadki, rezonans przysadki. Tak zebrane dane pozwalają zbudować spójny obraz przyczyn i dobrać leczenie do rzeczywistych potrzeb pacjenta.

Leczenie dobrane do przyczyny

Terapia jest skuteczna, gdy obejmuje zarówno farmakologię, jak i modyfikację stylu życia. Kolejne kroki powinny się uzupełniać, dlatego plan leczenia zwykle składa się z kilku elementów.

1. Zmiana nawyków przynosi wielowymiarowe korzyści:

• redukcja masy ciała i aktywność fizyczna łącząca trening siłowy z wysiłkiem aerobowym
• higiena snu i leczenie bezdechu sennego
• ograniczenie alkoholu, rzucenie palenia, rezygnacja z anabolików i innych szkodliwych substancji
• dieta o niskim stopniu przetworzenia, bogata w białko, warzywa, zdrowe tłuszcze

2. Leczenie farmakologiczne dostosowuje się do przyczyny:

• terapia testosteronem przy potwierdzonym niedoborze i objawach (żele, iniekcje, implanty). Przed rozpoczęciem należy ocenić PSA, wykonać badanie per rectum u mężczyzn w grupie ryzyka oraz oznaczyć hemoglobinę i hematokryt. Podczas terapii monitoruje się te parametry, zwykle po 3, 6 i 12 miesiącach, a następnie co 6 do 12 miesięcy
• u pacjentów planujących ojcostwo rozważa się alternatywy dla TRT: cytrynian klomifenu, hCG lub leczenie przyczynowe hipogonadyzmu wtórnego
• w zaburzeniach erekcji pomocne są inhibitory PDE5 (np. sildenafil, tadalafil) oraz leczenie chorób naczyniowych
• przy hiperprolaktynemii stosuje się leki dopaminergiczne, a w chorobach tarczycy odpowiednią terapię substytucyjną lub hamującą

3. Pielęgnacja i leczenie dermatologiczne są ważne, gdy współistnieje trądzik lub łojotok. Podstawą są retinoidy miejscowe, nadtlenek benzoilu, ewentualnie antybiotyki miejscowe. W cięższych postaciach rozważa się izotretynoinę pod kontrolą dermatologa. Odpowiednia rutyna pielęgnacyjna (delikatne oczyszczanie, preparaty regulujące sebum, fotoprotekcja) ogranicza nawroty.

4. Wsparcie psychologiczne pomaga przerwać błędne koło stresu i objawów somatycznych. Psychoterapia, techniki redukcji stresu i praca nad relacjami zwiększają skuteczność leczenia medycznego.

Profilaktyka i monitorowanie

Profilaktyka opiera się na regularnych kontrolach oraz ograniczaniu czynników ryzyka. Mężczyznom z objawami lub czynnikami ryzyka warto zalecić ocenę testosteronu i profilu metabolicznego co 12 miesięcy. U osób na terapii testosteronem kontroluje się poziom hormonu, morfologię z hematokrytem, profil lipidowy, glikemię i PSA zgodnie z zaleceniami lekarza prowadzącego.

Wczesna reakcja na pierwsze sygnały, takie jak spadek libido, osłabienie erekcji czy nasilony łojotok i trądzik, umożliwia szybkie wdrożenie leczenia. Dzięki połączeniu diagnostyki przyczyn, leczenia celowanego i zmian stylu życia można realnie poprawić samopoczucie, funkcje seksualne i kondycję skóry oraz ograniczyć ryzyko powikłań metabolicznych w przyszłości.